De geschiedenis van Zaandijk wordt gekenmerkt door een mengeling van water, handel en nijverheid. In de vroege periode lag het accent op de verdediging van kwetsbare landbouwgrond tegen de invloeden van het water vanuit de Zaan. Later werden er, vanwege de onbeperkte windvangst een aantal industriemolens gebouwd op de dijk. Goederen naar en van deze molens konden worden vervoerd over de Zaan. Rondom deze molens ontstonden leefgemeenschappen van moleneigenaars en arbeiders op deze molens. Daarnaast werden er pakhuizen gebouwd voor het opslaan van de handelsvoorraden. In de omgeving van de molens ontstonden reparatie- en onderhoudsbedrijfjes zoals molenmakerijen, zeilmakerijen en scheepswerfjes voor de nieuwbouw en het onderhoud aan de vaartuigen op de Zaan. Deze ontwikkeling is op een aantal plaatsen langs de Lagedijk nog goed te zien.

In Zaandijk heeft de eerste vestiging plaatsgevonden op de vaak smalle strook tussen de Zaan en de dijk (dus buitendijks), gericht op het onbebouwde land. Aan de voet van die dijk lag een wegsloot die was ontstaan bij het opwerpen van de dijk. Toen de oevers van de Zaan in de loop van de 17e eeuw verder bebouwd raakten werden ook de kavels aan de overkant van de wegsloot bebouwd. Daarbij werd de richting van de kavels, die dwars op de dijk lagen, aangehouden. Deze kavels werden door middel van een brug verbonden met de dijk. Dit patroon van dijken, wegsloten en paden was overal langs de Zaan terug te vinden.

In Zaandijk zijn van oudsher de oevers van de Zaan veel minder gericht geweest op de vestiging van industrie, maar overheerst veel meer de kleinschaligere, van de Zaan af gerichte woonbebouwing. Meer naar het noorden onderscheidt Wormerveer zich doordat hier de bebouwing binnendijks is gesitueerd en er open zicht is op de Zaan. Het zuiden heeft door de city-vorming van de jaren 60 in Zaandam een grootschaliger karakter gekregen.

De dienst Stad van de gemeente Zaanstad had reeds in 2004 laten weten dat de gemeente werkte aan een structuurschets voor Zaanstad. In deze structuurschets zouden de “historische linten” een belangrijke plek krijgen als dragers van de plaatselijke identiteit. De dienst merkte op dat het terrein Klene Goedhart in de directe nabijheid lag van de Gortershoek, een van de cultuurhistorische harten van Zaanstad. De ontwerp structuurschets ging dan ook uit van een herstel van het historisch lint in dit gedeelte van Zaandijk.

Waar nog niet zo lang geleden een massieve fabriekswand het straatbeeld domineerde zijn nu authentieke Zaanse gevels teruggebouwd. De voortuinen hebben het groen weer teruggebracht in de straat. Wij menen dat dit plan volledig aansluit bij de uitgangspunten zoals die inmiddels zijn vastgelegd in de structuurschets van de gemeente Zaanstad.

Het plan Klene Goedhart gezien vanaf de Zaan

Het rechter huis, van de weg af gezien, heeft een Zaankamer die gesitueerd is in het hoofdhuis. Aan de voorzijde heeft het huis een pronkgevel met een timpaan en twee pilasters zoals die aan het eind van de 18de eeuw veel voorkwamen langs de Zaan.

Achter de midden woning is een pakhuis gebouwd. Dit eenbeukige pakhuis is enige jaren geleden door ons deskundig gedemonteerd waarna wij het hebben opgeslagen. Het stond tot het einde van de vorige eeuw in een kleinschalig industriegebied nabij de Noordersluis aan de Nauernasche Vaart in Krommenie. Daar is het lange tijd in gebruik geweest bij een zeilmakerij. Later is er ook een woning in gevestigd. Het ruim 300 jaar oude pakhuis is nu weer opnieuw opgebouwd en ingericht als woonkamer met keuken. Via een tussenkamer is het pakhuis verbonden met het voorhuis aan de straatzijde. Dit voorhuis heeft een eenvoudige tuitgevel.

Het linker huis is een statig stenen twee verdiepingen tellend koopmanshuis met de daarbij behorende deurpartij en het zo karakteristieke schilddak met twee schoorstenen.
Aan de Zaanzijde is voor deze woning een luchthuis gebouwd.

De dienst Stedenbouw en Verkeer van de gemeente Zaanstad ging begin 2006 akkoord met het bouwplan voor 3 woningen aan de Lagedijk omdat, volgens de dienst, “dit voorstel bij draagt aan de kwaliteitsverbetering van dit historische gedeelte van Zaandijk. Kleine voortuinen komen meer voor aan deze zijde van de dijk en verhogen het dorpse karakter ervan.”

Bronnen:

• Cultuurhistorische Verkenning Zaanstreek, uitgegeven door de Rijksdienst voor de Monumentenzorg. Gepubliceerd in 1996
• Beeldkwaliteitsplan “Zaan en Dijk”, geschreven in opdracht van de Stichting Zaan en Dijk. Gepubliceerd in 1999
• Cultuurhistorische Waardekaart Noord-Holland. De cultuurhistorie van Waterland en Zaanstreek. Uitgegeven door de provincie Noord-Holland. Gepubliceerd in 2001

Foto's: Gemeente Archief Zaanstad